Σπουδές και Επαγγελματική Σταδιοδρομία

Η εκπαίδευση είναι η γόνιμη ανηφορική διαδικασία που γονιμοποιεί τη σκέψη, «παιδεύοντας» και γυμνάζοντας το νου. Στηρίζει την ολοκλήρωση της προσωπικότητας του ανθρώπου, ανοίγει ένα παράθυρο στον κόσμο της εργασίας, είναι η βάση για την προσωπική και επαγγελματική του ζωή1. Η σύγχρονη εκπαίδευση προϋποθέτει μια πολυσύνθετη διαδικασία, τη συσσώρευση πολυποίκιλων αλλά και κατά περίπτωση εξειδικευμένων πληροφοριών, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, με τη βοήθεια της οποίας λαμβάνονται διάφορες αποφάσεις και επιλύονται πολυσύνθετα προβλήματα. Η σωστή εκπαίδευση διαχέεται μέσα από ζεστή ατμόσφαιρα διδαχής, προσέγγιση και αναγνώριση της προσπάθειας του μαθητή από το δάσκαλο, μετάβαση από το απλό στο δύσκολο, από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο, από την πληροφόρηση στην κριτική σκέψη.

1«Η μόρφωση που αποκτά ο άνθρωπος προκαθορίζει τη ζωή του όλη», Πλάτων.

Εκτός από την επιμορφωτική της αξία ως αυτοσκοπού, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή, η γνώση, η κατάλληλη εκπαίδευση, αποτελεί το αναγκαίο όχημα για τη διασφάλιση του επαγγελματικού μέλλοντος ενός ατόμου. Ολοκληρωμένος επαγγελματίας είναι εκείνος που διαθέτει τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για να ασκήσει σωστά το επάγγελμά του, αλλά και πλατιά ενδιαφέροντα, βαθιά μόρφωση και κριτική σκέψη.

Η πλούσια μόρφωση μπορεί να συμβάλλει όχι μόνο στην επιτυχή επαγγελματική σταδιοδρομία αλλά και στην κοινωνική καταξίωση, καθώς και στην πνευματική εξύψωση ενός ατόμου. Η δημιουργία μιας τέτοιας πολύπλευρης και πολυσύνθετης προσωπικότητας προσφέρει, εκτός από επαγγελματική ανέλιξη, υψηλές μορφές ικανοποίησης, οι οποίες αντλούνται από την ενασχόληση με την τέχνη, τη λογοτεχνία, την ιστορία, τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές σπουδές, την ευαισθησία για το περιβάλλον και το κοινό καλό. «Ο σωστός επιστήμονας πρέπει να έχει την ευαισθησία του καλλιτέχνη», έχει πολύ εύστοχα ειπωθεί από το μεγάλο οικονομολόγο J. M. Keynes.

Είναι γνωστή η άποψη που υποστηρίζει ότι οι σπουδές αποτελούν αυτοσκοπό και ότι θα πρέπει να αποσυνδέονται από την όποια επαγγελματική προοπτική. Η άποψη αυτή ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη και ίσως να είχε κάποια βάση στο παρελθόν, όταν οι ανώτερου επιπέδου σπουδές ήταν συνήθως προνόμιο των γόνων εύπορων οικογενειών, οι οποίοι δεν είχαν πρόβλημα επαγγελματικής αποκατάστασης. Επιπλέον, στο παρελθόν ο αριθμός των αποφοίτων πανεπιστημίων ήταν πολύ μικρότερος σε σχέση με σήμερα.

Το ισοζύγιο προσφοράς και ζήτησης επαγγελμάτων για θέσεις εργασίας ανώτερου επιπέδου ήταν συνήθως θετικό. Κατά κανόνα, δηλαδή, υπήρχαν αρκετές κενές θέσεις εργασίας για άτομα με γενική πανεπιστημιακή ή ανώτερη μόρφωση, ενώ η όποια αναγκαία εξειδίκευση μπορούσε να αποκτηθεί μέσα στους χώρους εργασίας. Άλλωστε, στο παρελθόν η διάρθρωση και τα μεγέθη της παραγωγικής διαδικασίας ήταν πολύ μικρότερα και λιγότερο σύνθετα απ’ ό,τι στη σημερινή εποχή και κατά συνέπεια οι απαιτήσεις εξειδίκευσης πιο περιορισμένες.

Για τους παραπάνω λόγους, η άποψη που υποστηρίζει δογματικά ότι οι σπουδές θα πρέπει να αποσυνδέονται από τις επαγγελματικές προοπτικές δεν ευσταθεί στη σημερινή εποχή της υψηλής τεχνολογίας, των αυξημένων απαιτήσεων παραγωγικότητας, του οξύτατου ανταγωνισμού, της πληθώρας των αποφοίτων ανώτερων και ανώτατων σπουδών και της μεγάλης ανεργίας, της οποίας ένα μεγάλο μέρος, οφείλεται στην αναντιστοιχία του εκπαιδευτικού συστήματος με τις ανάγκες και τις προοπτικές της αγοράς εργασίας. Επιπλέον, μια τέτοια παρωχημένη άποψη βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τις σύγχρονες αντιλήψεις για θέματα παιδείας και απασχόλησης.

Χωρίς την ένταξή του στην απασχόληση, ένας μέσος πολίτης αδυνατεί να αντεπεξέλθει στις βασικές ανάγκες επιβίωσης, της δικής του και της οικογένειάς του. Στην περίπτωσή του, η ενασχόληση με την εκπαίδευση, όσο κι αν αυτό ακούγεται δυσάρεστο, αποτελεί δευτερεύουσα ανάγκη. Και σε ευρύτερο επίπεδο, είναι γνωστό ότι η παιδεία και οι τέχνες ανθούν εκεί όπου οι οικονομικές συνθήκες είναι ευοίωνες2.

Οι παραπάνω προβληματισμοί δε σημαίνουν φυσικά ότι γίνεται αποδεκτό το άλλο άκρο του σχετικού προβληματισμού, που υποστηρίζεται από ακραίους τεχνοκράτες, ότι δηλαδή η εκπαίδευση θα πρέπει να οδηγεί μονοδιάστατα στην επαγγελματική αποκατάσταση.

Όπως στα περισσότερα ζητήματα, έτσι κι εδώ χρειάζεται να γίνει σύνθεση των ακραίων απόψεων και καταστάσεων. Οι μέσοι όροι άλλωστε, είναι συνήθως οι καλύτεροι σύμβουλοι της αλήθειας και του πρέποντος. Το γενικότερο συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η εκπαίδευση, η κατάκτηση της γνώσης3 αποτελεί αυτοσκοπό που στοχεύει στην ολοκλήρωση της ανθρώπινης προσωπικότητας και παράλληλα αναγκαία προϋπόθεση και μέσο για την επαγγελματική αποκατάσταση ενός ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή.

2Στον Μπέρτολτ Μπρέχτ, κατεξοχήν άνθρωπο του πνεύματος και της τέχνης, αποδίδεται η σκληρή ρήση ότι «πρώτα έρχεται το στομάχι και μετά η τέχνη».
3Έχει εύστοχα ειπωθεί ότι «γνώση είναι αυτό που σου μένει όταν ξεχάσεις τι διάβασες».